ΜΑΥΡΕΛΙ ΤΡΙΚΑΛΩΝ
Χρήστου Δ. Χλωρού.
Το ωραίο ορεινό Κεφαλοχώρι «ΜΑΥΡΕΛΙ» κουρνιάζει ήσυχο στο τρίκορφο των «Χασίων» του Νομού Τρικάλων επαρχία Καλαμπάκας σε υψόμετρο 1260 μ. Βρίσκεται στην κορυφή των Β.Α «Χασίων» και αποτελεί φυσικό σύνορο τριών Νομών. Των: Τρικάλων Λαρίσης και Γρεβενών.
(Πλήρη και λεπτομερή στοιχεία για την ανάδειξη της ιστορίας του Τόπου μου)
Γνωριμία με τα σημαντικά για το χωριό μας Τοπωνύμια.
α) Το Όνομα του οικισμού Μαυρέλι.
Παράγεται από το επίθετο :μαύρος ,μαύρη, μαύρο και το ουσιαστικό Υλη που στην αρχαία ελληνική γλώσσα σημαίνει: Δάσος, μαύρο, πικ- νό, αυτοφυές. Μαυρ+ύλη =Μαυρύλη. Ύλη. Το υ πολλές φορές προφέ- ρεται ως ε. Οπότε έχουμε: Μαυρύλη= Μαυρέλη. Η Μαυρέλη. Το χωριό μας ,ως Μαυρέλι είναι μοναδικό στην ελληνική επικράτεια. Είναι φυτωνύμιο, θηλυκού γένους.(σήμερα γράφεται ως ουδέτερο).
β) Χάσι, (πληθυντικός) Χάσια. Είναι όνομα οθωμανικό, παράγεται από τον γραμματικό οθωμανικό όρο Χας Χάσι Χουμαγιούν που σημαίνει: «Δωρεά έκταση γης του Στέμματος, σε επίσημους και αξιωματούχους με ετήσια πρόσοδο άνω των 100.000 άσπρων.»Χάσι-Χάσια ονομάστηκε το αρχαίο και αργότερα Βυζαντινό Όρος Λίγκος, μετά το 1423, χρόνος που οι Οθωμανοί κατέκτησαν την Θεσσαλία. Ιστορικά σημειώνεται ως «η άνευ αντιστάσεως κατάληψης». Σύμφωνα με την Τοπωνυμική Επιτροπή του 1910 υπό την προεδρεία του αείμνηστου Νικολάου Πολίτη και βασιλικό Διάταγμα[1] της εποχής εκείνης, έπρεπε το όνομα Χάσια ως ξένο να αλλάξει και να εγκατασταθεί από ελληνικό ιστορικό, ή να πάρει αυτό που είχε προ της Οθωμανοκρατίας. δηλ Λίγκος ή Λίγγος. «Χασιώτικα όρη, καθόσον η μοίρα αύτη κατά την ρητήν μαρτυρίαν του Λυβίου εκαλείτο παρά τοις αρχαίοις Λίγγος.»[2] «Αντιχάσια, είθισται το νότιο τμήμα της οροσειράς των Χασίων να αποκαλείται Αντιχάσια Εμείς αποφεύγουμε την χρήση του όρου Αντιχάσια, καθώς πρόκειται για νεολογικό της δε-καετίας 1940-1950 που δεν απαντήσαμε σε καμία πηγή». [3]
Κάτι τέτοιο δυστυχώς δεν έγινε. Το όνομα ξεχάστηκε έμεινε και σήμερα βρισκόμαστε στη δυσάρεστη θέση να έχουμε στο κέντρο της πατρίδας μας σε μία τεράστια γεωγραφική περιοχή ξένο όνομα. (Το λάθος διορθώνεται και σήμερα ,αν υπάρξει θέληση και ενδιαφέρον).
-Χας (Χάσι) Χουμαγιούν .Γαίαι του Δημοσίου ή του Στέμματος. «αίτινες απενέμοντο προς ζωάρκειαν εις ευνοουμένους ή Αυλικούς ή εις παράσχοντας υπηρεσίας προς το Κράτος, ή εξεμισθούντο προς όφελος του Δημοσίου. Εις την κατηγορίαν ταύτην υπήχθησαν τα κατά την τουρκικήν Κατάκτησιν εν Θεσσαλία κτήματα του Βυζαντινού Στέμματος ή Δημοσίου».[4]Αυτή η πολύ σημαντική γραπτή μαρτυρία του Προξένου ερευνητού και συγγραφέα Δ.Τσοπο- τού, σημαίνει ότι το χωριό μας ήταν κτήμα του Βυζαντίου και αυτό έχει μεγάλη και καθοριστική σημασία για την ύπαρξη του χωριού μας και τη σταθερή συνέχιση ζωής του, μέσα στους αιώνες.
-Ίδρυση του Χωριού μας
Ιδρύθηκε την εποχή ίδρυσης των Κεφαλοχωρίων από τον σπουδαίο αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνο Πορφυρογέννητο το 920-970 μ. Χ. περίπου και μετά την κατάργηση του θεσμού των Ακριτών, που αντικαταστάθηκαν από τους «Αρματωλούς. « Ότι από της εποχής Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου υπήρχε σύστημα, δι ού ικάστη σχεδόν της βασιλείας χώρα εκέκτητο διακεκριμένους τινάς αρχηγούς ακολουθουμένους εξ ανδρών πολεμικών ,οίτινες εκαλούντο άνθρωποι αρμάτων, εξ ου και η λέξις Αρματωλοί μετήχθη .Ούτοι δε και μετά την κυρίευσιν των Ελληνικών επαρχιών παρά των Οθωμανών διατηρηθέν- ντες εις διαφόρους ορεινάς θέσεις ενόπλως εκαλούντο Αρματωλοί και οι αρχηγοί των Κεφαλάδες (Καπεταναίοι).Υπό την προστασίαν αυτών οι χριστιανοί των πεδινών χωρών προσέτρεχον εν περιστάσει κυνδίνου και εύρισκον την σωτηρίαν των. Διότι οι Οθωμανοί κατακτητές σπα-νίως διεκινδύνευον την φήμην των επιχειριζόμενοι την καταδίωξιν των αυτονόμων εκείνων σωμάτων άτινα εν τοις ορεινοίς μέρεσιν υπήρ- ρχον αδάμαστοι.».[5]
γ)Κεφαλοχώρια, Ελευθεροχώρια, Μικροκόμαι ή Μητροκώμαι. Είναι οι μεγαλύτεροι σε πληθυσμό οικισμοί της περιοχής, ορίζονταν έδρα του Κεφαλά (Διοικητού), (χωριό του Κεφαλά= Κεφαλοχώρι) των Αρματολών από το Βυζαντινό Αυτοκρατορικό θρόνο, με σκοπό να διαφυλάξουν τα κτήματα του θρόνου από τους βάρβαρους λαούς και άλλους ποικίλους άρπαγες γης της εποχής, που δεν ήταν λίγοι. Να αυτοσυντηρηθούν από την αξιοποίηση των εκτάσεων γης που τους παρεχωρείτο και να εξασφαλίζουν το απαραίτητο πολεμικό υλικά για την αντιμετώπιση των εισβολέων και αυτό γιατί η απόσταση που τους χώριζε από την κεντρική εξουσία του Βυζαντινού Κράτους, ήταν πολύ μεγάλη και η επικοινωνία αρκετά δύσκολη. Για να βοηθηθεί το έργο τους, δόθηκαν πολλά προνόμια στα Κεφαλοχώρια ,[6] τα οποία διατη- ρήθηκαν και επί Οθωμανοκρατίας. (Είναι βέβαιο ότι Οθωμανοί βρήκαν όλους τους νόμους διοίκησης του κράτους έτοιμους από τους Βυζαντινούς) «Το πρώτο και το πιο σημαντικό προνόμιο ήταν προφα- νώς η επικύρωσης, από μέρους του Σουλτάνου των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, είτε κατά συλλογικό τρόπο είτε ιδιωτικής μορφής, επικύ- ρωση που γινόταν έναντι παροχής ορισμένων υπηρεσιών των οποίων η φύση και η σπουδαιότητα ποίκιλλαν. Χωριά ολόκληρα και ιδιοκτήτες που τους αντιστοιχούσαν ανήκαν σε χριστιανούς, ιδιαιτέρως δε χωριά των ορεινών περιοχών: Πελοποννήσου Ηπείρου και Θεσσαλίας. Αυτά τα χωριά αποκαλούνταν Κεφαλοχώρια.» [7]
Κατά την Οθωμανοκρατία ισχυροί θρησκευτικοί νόμοι (Σερί Σερίφ) Ιερός Νόμος. Έδινε προνόμια προστασίας των Κεφαλοχωρίων «Το Σερί ως ιερόν και θεόπνευστον, είναι απαραβίαστον ουδεμία δε κοσμική κυριαρχική δύναμις δύναται να καταργήση αυτό…..
Οφείλουσι να συνάδωσι προς το γράμμα ή πνεύμα ιερού νόμου, (Σερί) άλλως θεωρούνται παράνομοι και τυρρανικαί εκθέτουσιν τον παραβάτην εις την θείαν εκδίκησιν».[8]Τα προνόμια αυτά δεν είναι τι- ποτε άλλο από μία απλή αντιγραφή των βυζαντινών προνομίων. «Αλλά αναλόγων προνομίων έχαιραν σε πολλές περιπτώσεις πόλεις και χωριά και περιοχές ολόκληρες ,των οποίων οι κάτοικοι, άξιοι πολεμιστές, πολέμησαν με ιδιαίτερη ικανότητα και των οποίων οι δυνάμεις ,το ηθικό και η χώρα λόγω γεωγραφικής της ιδιαιτε- ρότητας, μπορούσαν να συνιστούν πηγή συνεχών ανωμαλιών και αβεβαιότητας για τον κατακτητή».[9] Σημαντικά προνόμια παραχω- ρήθηκαν από τους Οθωμανούς ιδιαίτερα από τους Σουλτάνους: Μουράτ Β΄ 1421-1451 και του Μωάμεθ Β΄1451-1481, οι οποίοι επι- κύρωναν με φιρμάνια τα δικαιώματα των Μοναστηριών και Κεφαλο- χωρίων. Ιδιαίτερα επί εποχής Μουράτ Β΄ απέκτησαν πολλά δικαιώμα -τα μεταξύ των άλλων και να εξαιρούνται από το παιδομάζωμα αλλά και να διατηρούν τις εκκλησίες τους, με το δικαίωμα να χτυπούν τις καμπάνες ,να έχουν εκκλησιαστικά δικαστήρια υπό την ευθύνη του μητροπολίτη ,ο οποίος διατηρεί όλα τα εκκλησιαστικά δικαιώματα. Κτίζονται και ανακαινίζονται εκκλησίες ».κ.λ.π [10].
-Διοικητική Γεωγραφική Περιφέρεια.
Το χωριό μας την προαναφερομένη εποχή ανήκει στο Θέμα(Μεγάλη
Διοικητική περιφέρεια) Μεγάλης Βλαχίας και στο Όριο (μικρότερη διοικητική περιφέρεια) Τρικάλων. «Η Μεγάλη Βλαχία προς δυσμάς χωρίζεται με την οροσειρά της Πίνδου, από το Δεσποτάτο των Ιωαννίνων. Προς Νότον έφθανε μέχρι την Υπάτη και Λαμίας η οποία ευρίσκετο εις την είσοδον της Βλαχίας, προς Βορράν συνόρου πληροφορούμεθα ότι τούτο έκειτο παρά την θέσιν Κατακαλού».[11]
Βλάχοι στην αναφερομένη εποχή είναι κάτοικοι Θεσσαλίας που διαμένουν και δραστηριοποιούνται στα ορεινά της Θεσσαλίας. (Μεγάλη Βλαχία=Θεσσαλία.) Κατόπιν υπάγεται στο Θέμα Σερβίων. Αργότερα επί Οθωμανοκρατίας μεταξύ των ετών 1454-1470, ανήκει στο σανζσάκι Τρικάλων.
- Μορφή του Οικισμού Μαυρέλι.
Στην προαναφερόμενη εποχή ίδρυσης των οικισμών και στην προκειμένη περίπτωση του χωριού μας Μαυρέλι ,γνωρίζουμε πολύ καλά από γραπτές μαρτυρίες τις μορφές των οικισμών και αυτό μας βοηθάει να πούμε με βεβαιότητα ότι το χωριό μας Μαυρέλι είναι Βυζαντινής –Μοναστηριακής μορφής. Οι πρώτοι αυτοί οικισμοί οργανώνονται και δημιουργούνται από κυνηγημένες ομάδες( πολλές φορές) αγνώστων μεταξύ τους ανθρώπων, που αποφασίζουν χωρίς οι ίδιοι να γνωρίζουν το αποτέλεσμα και κτίζουν τον οικισμό τους επι- λέγοντας πρώτα τα πεδινά. Οι κάτοικοι κτίζουν πρώτα την εκκλησία, δίπλα της κατασκευάζεται το κοιμητήριο, εμπρός της, η πλατεία ,με ένα πλάτανο ή ακακία, ή βελανιδιά και πολύ κοντά υπάρχει πάντα μια πηγή νερού. Έχει κυκλικό σχήμα. Δίπλα και γύρω της εκκλησίας και πλατείας κατοικούν οι πρώτοι κάτοικοι του οικισμού. Εκτός οικισμού κατοικούν οι πάροικοι. Σ’ αυτήν την μορφή κτίστηκε και το χωριό μας και (σύμφωνα πάντα με προφορική παράδοση) κτίστηκε κάτω στα αμπέλια στην Παναγίτσα. Ως χώροι ίδρυσης οικισμών, επιλέγονται τα πεδινά μέρη, που προσφέρουν μεγαλύτερες ευκαιρίες καλύτερης επι- βίωσης, ασχολούμενοι με την γεωργία. Στη συνέχεια αφήνουν την γεωργία, μεταφέρουν τους οικισμούς στις κορυφές των βουνών για καλύτερη ασφάλεια και ασχολούνται με την κτηνοτροφία, όπου και οι κάτοικοι του οικισμού Μαυρέλι. Αργότερα διαπιστώνεται πως η κίνη- ση αυτή σε τίποτε δεν ωφέλησε, αντίθετα λόγω της κτηνοτροφικής απασχόλησης οι κάτοικοι βρίσκονται αραιωμένοι και είναι πιο πολύ ανασφαλείς και ευάλωτοι στους κάθε είδος βαρβάρους, ληστές και άρπαγες. Έτσι αναγκάζονται να αλλάξουν χώρους και τρόπους επι- βίωσης. Μεταφέρουν τους πάντα πρόχειρους σε κατασκευή οικισμούς τους από τις κορυφές των βουνών και τους υψηλούς πύργους, στους λόφους και στις άκρες των πεδιάδων. Αυτό γίνεται κατά το 1365 μ.χ περίπου και θα συνεχιστεί έως τους χρόνους της επανάστασης. Οι κατοικίες που κτίζονται είναι πρόχειρες με τοπικά υλικά και είναι όλες σχεδόν καλύβες. Πολύ αργότερα θα χρησιμοποιήσουν την πέτρα για κατασκευή σπιτιών.
-Οι Πρώτοι κάτοικοι του Οικισμού Μαυρέλι.
Γνωρίζουμε πάρα πολύ καλά από ιστορικές γραπτές μαρτυρίες ότι,
στην εποχή που αναφερόμαστε, δηλ, την εποχή ίδρυσης των Κεφαλο- χωρίων και πολύ αργότερα ακόμη, υπάρχει πολύ μεγάλη και βίαια μετακίνηση ανθρώπων, αλλά αυτή γίνεται και εξελίσσεται μέσα στο ίδιο Θέμα. Οι εκτός θέματος, είναι αδύνατη, γιατί οι αποστάσεις είναι πάρα πολύ μεγάλες η δε κίνδυνοι ανυπολόγιστοι. Οι λόγοι μετακί- νησης πληθυσμού πάρα πολλοί .Από τους μεταξύ των Αυτοκρατορι-κών οικογενειακών πολέμων, της απέλασης των βάρβαρων λαών, κάθε είδος ληστών, το βαρύ φορτίο φόρων, αγγαρειών, φοροεισπρα κτόρων, κρατικών και εκκλησιαστικών αλλά και η δωρεά παραχώ- ρηση ολόκληρων εκτάσεων γης με όλα τα υπάρχοντα τους συμπεριλα- μβανομένων και των ανθρώπων ακόμη, από τους αυτοκράτορες σε αξιωματούχους της εποχής, οι λοιμικές ασθένειες,(χολέρα, μαλάρια) και η ανομβρία. Πρέπει επίσης να μνημονευθεί και να τονιστεί η αύξηση του πληθυσμού στο Νομό Τρικάλων κατά 25% ,που μεταφέρθηκε για να κατοικίσει στον άδειο τόπο μας, η διάφορες ασθένειες που μάστιζαν στην κυριολεξία την περιοχή των Τρικάλων ιδιαίτερα η πανώλη, το 1611, 1668, 1717, 1724, 1760, 1782, 1792, 1812-1814, 1823, 1830 και το 1836, με αποτέλεσμα την εξαφάνιση ολόκληρων χωριών, η τελική εγκατάσταση των Οθωμανών στον Θεσσαλικό χώρο, η πίεση που ασκούσαν ιδιαίτερα στους χριστιανούς, η αποίκηση των Γιουρούκων τούρκων των γνωστών «Κονιάρηδων» που είναι βίαια εξισλαμισθέντες έλληνες του Ικονίου, η αρπαγή γης και προϊόντων και αναγκαστικές συμπεριφορές τιμής και αξιοπρε- πείας, η επέκταση του Αλή Πασά των Ιωαννίνων ανάγκασαν τον πληθυσμό να μεταφερθεί και να δημιουργήσει νέους οικισμούς. «Αναφέρεται ότι κάτοικοι της περιοχής μας λόγω των πολλών πιέσεων μεταφέρθηκαν στην Κοζάνη και σε άλλες δυτικομακεδονικές πολεις».[12]
Εγκαταλείπουν ολόκληρους οικισμούς με όλα τα υπάρχοντα τους και κατατρεγμένοι ψάχνουν απελπισμένα για εξεύρεση άγνωστου αλλά ασφαλή χώρο εγκατάστασης. Είναι η εποχή της μεγάλης ερήμωσης του χώρου μας, η οποία χρονολογείται απο τον 14ον, 15ον αλλά και τον 17ον αιώνα ακόμη. Ιστορικά αναφέρεται ως «ερήμωση ή ερημωμένα χωριά» όπου Θεσσαλοί μεταναστεύουν αναγκαστικά και στην Μακεδονία. Τότε έχουμε και τα τοπωνύμια Παλιοχώρι-Παλεκκλήσι, χαρακτηριστικά ιστορικά στοιχεία για την πραγματική και τεκμηριω- μένη, αναζήτηση Παλαιών οικισμών. Αν τελικά γίνει αυτό, αν βρουν δηλαδή χώρο εγκατάστασης, για να έχουν βοήθεια από την κρατική μέριμνα και ιδιαιτέρως για να έχουν ασφάλεια από τους προαναφε- ρόμενους περιπλανώμενους πολυποίκιλους επικίνδυνους εχθρούς, πρέπει να δηλώσουν την παρουσία τους πρώτα ως πηγή είσπραξης φόρου και μετά γίνονται δεκτοί στο Κράτος. Μέσα σ’αυτήν την πολύ ταραχώδη χρονική εποχή πρώτοι κάτοικοι του οικισμού (Κεφαλοχωρί-
ου) Μαυρέλι φαίνεται ότι είναι εκείνοι που βρίσκονται δίπλα και γύρω από την εκκλησία όπως ήταν και το έθιμο της εποχής, ενώ οι υπόλοιποι που κατοικούν εκτός οικισμού, είναι οι πάροικοι, οι οποίοι γίνονται δεκτοί στον οικισμό μετά από συμφωνία και αμοιβαία ύπαρξη εμπιστοσύνης μεταξύ των συνομιλητών. Αυτό διατηρείται από την Βυζαντινή εποχή και συνεχίζεται και πέρα από την Οθωμανοκρατία ακόμη. Σ’ αυτήν την γενική μετακίνηση, το χωριό μας γεμίζει από διάφορες ομάδες ανθρώπων οι οποίες θεωρούν το Κεφαλοχώρι Μαυρέλι ,ασφαλή (και είναι) πέρασμα. Πολλοί έρχονται και μένουν μόνιμα στον οικισμό, άλλοι πάλι συνεχίζουν τον μονόδρομο αναζήτησης αλλού τόπου. Αυτό γίνεται για πολλά χρόνια μέχρι και των ημερών μας ακόμη. Έτσι παρατηρεί κανείς, μια μεγάλη ποικιλία ονομάτων και επιθέτουν να συνθέτουν την κοινωνία του χωριού μας. Αυτοί που κατοικούν γύρω από την εκκλησία και συμπληρώνουν το κυκλικό σχήμα του χωριού, είναι οι οικογένειες των: Βράκα,Πούλιου Γάλλου και Χλωρού. Για την οικογένεια Πούλιου που λέγεται και «Σμουλεωτών», γνωρίζουμε καλά ότι έλκουν την καταγωγή τους από Θέμα «Σμουλένων» που βρισκόταν κοντά στην Θεσσαλονίκη. Για τις άλλες οικογένειες των Βράκα, Γάλλου και Χλωρού, ενώ έχουν Βυζαντινό όνομα, δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε και από πού ήρθαν. Ξέρουμε όμως ότι ήρθαν από το ίδιο θέμα. Για οικογένειες πάροικων γνωρίζουμε ότι η οικογένεια Τσιώτα εγκαταστάθηκε ως πάροικος εκτός χωριού πίσω από το τοπωνύμιο (Παλιάμπελα).Για την οικογένεια Μούτσιου έχουμε γραπτή αναφορά και μαρτυρία στα αρχεία Αλή Πασά Ιωαννίνων ότι, το 1787 κατοικεί στο Κοκκινόλογγο. Τα διάφορα τοπωνύμια όπως: «Ζερβογιάννη τ’Ράχη, Ντούρ τ’ Σέλωμα, στουν Σαμαρά ,σ’ Νίτσια τα Μπιγιάδια» κ.λ.π ,αποτελούν δείγμα παραμονής άποικων συγχωριανών την εποχή εκείνη. Οι διάφορες απόψεις συγχωριανών μας που εκφράζονται περί σίγουρης καταγωγής των οικογενειών τους, από προσδιορισμένους χώρους είναι απόλυτα σεβαστές. Μένει να αποδειχθούν ιστορικά. Διαφορετικά παραμένουν απλές αναφορές.
Θεωρώ όμως αναγκαίο να τονίσω ότι με προϊδεάζουν τα τοπωνύμια του χωριού μας ΜΑΡΜΑΡΟ και ΚΑΣΤΡΙ. Για το μεν Μάρμαρο θεω- ρώ ότι ήταν παλιός κτηνοτροφικός οικισμός και οι κάτοικοί του μετα- φέρθηκαν αργότερα στο Μαυρέλι ή μαζί το οργάνωσαν. Έχει δε όλα εκείνα τα ιστορικά χαρακτηριστικά δεδομένα ως κατοικημένου χώρου της εποχής και αυτό ενισχύει απεριόριστα την σκέψη μας, περί ύπαρξης παλιού οικισμού στο χώρο του σημερινού τοπωνυμίου. «Από
τους απροσδιόριστους οικισμούς 11 πρωτομνημονεύονται σε πηγές του ΣΤ΄ αιώνα .Μεταξύ αυτών και του Μαρμάρου που είναι γεωγραφικά απροσδιόριστο». [13]Για το «Καστρί», είμαι απολύτως βέβαιος ότι ήταν παλιός οικισμός και οι κάτοικοι του μεταφέρθηκαν στο χωριό.« Κασ- τρί Πόλισμα της Θεσσαλίας, όπερ πιθανώς εις τους Σταγούς την νυν Καλαμπάκαν. (Καστρί). Όνομα διδόμενον εις ηρημωμένας τινάς θέσεις εν αίς αρχαία τινά και μεσαιωνικά ερείπια φαίνονται»[14] Το χωριό μας, με τις δυνατότητες που έδιναν στα Κεφαλοχώρια τα κατά καιρούς προνόμια των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων και αργότερα τα φιρμάνια των Οθωμανών (ήταν ανεξέλεγκτα και μονίμως ελεύθερα) έγινε χώρος περάσματος και εγκατάστασης πολλών κατατρεγμένων και κυνηγη- μένων συνανθρώπων μας διαφόρων αιτιών και εποχών, (από την Βυ- ζαντινή, Εκκλησιαστική, Φορολογική και αργότερα Οθωμανική εξουσία) με δυνατότητα μόνιμης εγκατάστασης σ’ αυτό. Η μεγάλη δε, σε έκταση γη που σαν Κεφαλοχώρι είχε, συρρικνώθηκε επικίνδυνα και βασανιστικά μετά την Οθωμανοκρατία. Είναι η εποχή που όλα τα γειτονικά χωριά εκτός Μαυρελίου μετατρέπονται σε τσιφλίκια, ιδιω- τικά χωριά και βακούφια.(Η Αχελινάδα, Γερακάρι, Κονισκός, Λογγά είναι βακούφικα. Φλαμπουρέσι ιδιωτικό χωριό. Η Δεσκάτη, είναι τσιφλίκι. Ο σημερινός Γήλοφος και Δασοχώρι, είναι νέα Οθωμανικά χωριά. Το Φωτεινό κτίστηκε το 1881, αποσπασθέν από την παλιά Τσιούκα. Όλα αυτά τα χωριά τσιφλίκια ή βακούφικα με ιδιοκτήτες και εκκλησιαστικούς αφέντες άρπαγες ,σαν λυσσασμένοι λύκοι αρπάζουν στην κυριολεξία τη γη των πατέρων μας σε σημείο που το χωριό μας να μην έχει την δυνατότητα να θρέψει τον πληθυσμό του. Σ’ αυτήν την αβέβαια κατάσταση οι κάτοικοι με πραγματική λύπη εγκαταλείπουν το χώρο μας και μεταφέρονται σε άλλους τόπους παραμονής. Και αυτό θα συνεχιστεί μέχρι των ημερών μας. Ήδη σήμερα το χωριό μας μετρά μεγάλες απώλειες οικογενειών, που για τους ίδιους περίπου λόγους το εγκατέλειψαν. Ενδεικτικά αναφέρουμε Τις Οικογένειες: Γκάσιου, Διβάνη, Ζιώζια, Μπίτη, Νίτσιο, Κρέτσα-βου, Ζήση Δημάκη, Ράντζα κ.λ.π. Λέγεται χωρίς να επιβεβαιώνεται ότι η οικογένεια του Ζέρβα, Μέρμηγκα, προήλθαν από την οικογένεια Χλωρού. Η οικογένεια Ζαντήρη από την οικ Βράκα και αυτή από την οικογένεια Πούλιο. Η οικογένεια Γκάσιο από την οικογένεια Γάλλου. Αυτό δεν επιβεβαιώνεται από καμία πηγή.
Οι Μετακινήσεις του Οικισμού Μαυρέλι.
Ο οικισμός Μαυρέλι ως μοναδικό Κεφαλοχώρι στην περιοχή μας είχε όλα τα πλεονεκτήματα και τις δυνατότητες να παραμείνει στο χώρο που ιδρύθηκε .Δηλαδή κάτω στα αμπέλια στην Παναγίτσα. Παρ’ όλα αυτά η παράδοση λέγει ότι μετακινήθηκε επιθυμία της Παναγίας. « Το χωριό όπως έλεγαν οι παππούδες μας, ήταν κτισμένο κάτω στα αμπέλια. Κάποια ημέρα παρατήρησαν ότι έλειπε η κανδήλα της εκκλησίας που ήταν κρεμασμένη εμπρός την Παναγία. Αυτό το παρακολούθησαν και μετά από πολλές ημέρες αναφέρθηκε από τσοπάνη ότι είδε την κανδήλα που λείπει, να είναι κρεμασμένη σε μία βελανιδιά που βρισκόταν στο σημείο που σήμερα είναι κτισμένη η παλιά εκκλησία. Αυτό ήταν αρκετό να πηγαίνουν να την πάρουν να την μεταφέρουν στο χώρο της, και να την κρεμάσουν εμπρός από την εικόνα της Παναγίας. Την άλλη ημέρα παρατηρήθηκε το ίδιο φαινόμενο. Η κανδήλα πάλι χάθηκε, αλλά πάλι βρέθηκε στον ίδιο χώρο. Αυτό ερμηνεύτηκε από όλους τους κατοίκους του χωριού ως θέληση της Παναγίας να αλλάξει κατοικία και οι ευσεβείς γονείς μας μετέφεραν με μεγάλο σεβασμό το χωριό από τα αμπέλια, στο σημερινό χώρο που βρίσκεται σήμερα». Υπολογίζουμε στο 1340-1400 μ.χ περίπου να έγινε αυτή η μοναδική μετακίνηση του χωριού.
Σεβαστή από κάθε άποψη η πάρα πολύ ωραία παράδοση. Το πισ-τεύουμε. Έτσι έγινε και έτσι είναι. Από ιστορικής όμως τεκμηρίωσης λείπουν τα αποδεικτικά εκείνα στοιχεία που επικυρώνουν χωρίς καμία αμφισβήτηση την κάθε τοπική ιστορική παράδοση. Και αυτά είναι η έλλειψη των τοπωνύμιων «παλιοχώρι, παλικκλήσι». Υπάρχει όμως το «Καστρί» σημαντική αναφορά και μαρτυρία που προσδιορίζει προηγούμενο διαλυμένο ή ερημωμένο οικισμό. Αυτό σημαίνει ότι ο οικισμός «Καστρί» μπορεί να είναι και το πρώτο ή μέρος του πρώτου χωριού μας Μαυρέλι. Δεν γνωρίζουμε πολλά. Η αλήθεια μένει να ερευνηθεί.
«Η παράδοση ,στοιχείο εύθραυστο και δύσκολο στον έλεγχο, μπορεί να προσανατολίζει σε μερικές περιπτώσεις την έρευνα προς το σωστό δρόμο, κυρίως για την εξήγηση της εξαφάνισης ενός χωριού. Σε μία χώρα όπως η Ελλάδα, γεμάτη αρχαία ερείπια που συχνά μετρούν μια ζωή πάνω από τριάντα πέντε αιώνες, όπου η επισώρευση του οικισμένου χώρου φαίνεται να αποτελεί τον κανόνα στα μέρη που έχουν σημασία και όπου η ιστορία και η προϊστορία συγχέονται περισσότερο ασυνείδητα παρά θεληματικά με τις διηγήσεις του τελευταίου αιώνα, επιβάλλεται η περίσκεψη. Έτσι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πρέπει να αφήσουμε στην άκρη τους θρύλους που ανάγονται σε μία πολύ απομακρυσμένη εποχή και να περιοριστούμε σε περισσότερο πρόσφατες παραδόσεις που συνδέονται με την καταγωγή ενός χωριού ,την ίδρυση του, και μας ενδιαφέρει στο μέτρο όπου η ίδρυση προκύπτει από την πλήρη ή μερική εγκατάλειψη μιας άλλης εγκατάστασης».[15]
Παρουσία του Χωριού.
-Η πρώτη γραπτή αναφορά του χώρου μας, γίνεται το 1363 μ.χ όπου η περιοχή μας αναφέρεται στο αυτοκρατορικό Χρυσόβουλο του Αυτοκράτορα Ανδρονίκου Γ΄ Παλαιολόγου,[16] ο οποίος δέχεται αίτημα από τις Μονές Μετεώρων να τις παραχωρήσει (όπως και γίνεται) μεγάλη έκταση γης. Σ ’αυτήν την μεγάλη έκταση που είναι μία και αδιαίρετη συμπεριλαμβάνεται και το Μαυρέλι δείγμα και επαλήθευση των όσων προηγουμένως αναφέραμε σχετικά με την έκταση που είχε και αργότερα (Οθωμανοκρατία) έχασε το χωριό μας.
-1454-1455. Γίνεται η πρώτη απογραφή του Οθωμανού Διοικητή των Τρικάλων, η οποία δεν αφορά πληθυσμό αλλά φορολογική δυνατότη- τα των οικισμών. Αυτή συμπεριλαμβάνεται στο Οθωμανικό κατά- στιχο ΜΜ 10 και έχει ως εξής:
« KARVE-MAVRIL= χωριό Μαυρέλι
Hinta 28 kile, fi kile8,Yekun 224= σιτάρι
Sair ve gayuhu 17 kile, f kile , Yekum 85=κριθάρι
Adel-Iagnam 101= φόρος γιδοπροβάτων
Resm-I hinzir 25= φόρος στου χοίρους
Ispence 574=φόρος κατανάλωσης
CEM’AN = Σύνολο χοιρινού κρέατος
Hane 22 = οικίαι
Bire 4 =μονοί άνθρωποι Mucerred 9= άγαμοι»
Ηαsil Σοδειά Πρόσοδος 1053.
Σημαντικό γεγονός είναι ότι αυτήν την ιστορική εποχή, παρ’ όλες τις προαναφερόμενες δυσκολίες που αντιμετωπίζει το χωριό μας, ιδι- αίτερα τονίζεται ότι: το 1454 δηλ ένα χρόνο μετά την πτώση της Βασί- λισσας (πόλη-κράτος) Κωνσταντινούπολης, έχει 22 οικίες δηλ. πέτρινα σπίτια και δεν πληρώνει κεφαλικό φόρο. Υπάρχει και δεύτερο κατάστιχο που αναφέρεται σε ονόματα κατοίκων του χωριού την ίδια εποχή. Δυστυχώς είναι γραμμένο στην παλιά Οθωμανική γλώσσα και
δεν έχουμε την δυνατότητα να το διαβάσουμε.
«Οι αναφερόμενοι στην1454/55 απογραφή οικισμοί, είναι Βυζαντινοί ανεξάρτητα αν δεν αναφέρονται στις μέχρι τώρα γνωστές πηγές, που συλλέγουμε τις ειδικές για την εργασία μας πληροφορίες».[17]
-1520. Αναφέρεται στον κώδικα 201 της Μονής Ζάμπορδας Γρεβε- νών 1520-1535. Μοναχοί της ως άνω Μονής που είναι αφιερωμένη στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος καλούνται από τους κατοίκους του χωριού το να επισκεφτούν για να θεραπεύσουν τα άρρωστα ζώα. [18]
-1550-1770. Αναφέρονται οι επισκέψεις των πατέρων των Μονών Μετεώρων και Βαρλαάμ. Πρόθεση 215,98,156-157, 219,53,64.
Μοναχοί Πατέρες της Μονής Μετεώρων.Πρόθεση.421,451.
1820. Αναφέρεται στον Κώδικα Τρίκκης.Νικ. Γιαννούλη αρ. φύλ 29.
1880.Στη Θεσσαλία Νικολάου Γεωργιάδου σελ 4,186.
Στη συνέχεια αναφέρεται σε πάρα πολλά έντυπα μετά την προσάρ-τηση της Θεσσαλίας το έτος 1881.
Ιστορικά Πρόσωπα Επισκέπτες του Χωριού μας Μαυρέλι.
-1775.Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός επισκέπτεται με άδεια του Πατρι- άρχου Ιεζεκεήλ το χωριό μας και φαίνεται ότι είναι ο Ιδρυτής του σχολείου Μαυρελίου.
1700-1814. Αρματολοί και Κλέφτες Χασίων.-
Βλαχάβας Ευθύμιος . Γιός του Θανάση Βλαχάβα, ο οποίος κατά την
τοπική παράδοση, συντήρησε την εκκλησία του χωριού μας. «Βλαχαβαίοι, Παπαθύμιος, Θεοδωράκης. Προϊστάμενος ο αδελφός Παπα-Θύμιος των τεσσάρων υιών του Γέρο-Βλαχάβα και της οικογε- ενείας των, γεννημένος περί τα 1770 εις χωρίον Σμόλιανην, καθώς και οι αδελφοί του…»Σημαιώνουμε ότι :Η οικογένεια Βλαχάβα κατάγεται από το χωριό Σμόλιανην.[19]και όχι από την Βλαχάβα.
-Ψυρραίοι, Τόσκας, Τσεκούρας, Πλιατσκαίοι Μερμηγκαίοι,είναι με- μερικές οικογένειες αρματωλών και κλεφτών της εποχής που συχνά- ζουν στο χωριό μας, αγωνίζονται και προσπαθούν με τον δικό τους τρόπο να κρατήσουν την ελευθερία στο χώρο.
-Παπαδήμος ή Ντούρο Τζήμος. Άρχοντας (Πρόεδρος Χωριού) του οικισμού στην εποχή Αλή Πασά Ιωαννίνων .Δόλιος και άκρως φιλοχρήματος, ο Αλή Πασάς, θέλησε με πονηριά να μετατρέψει σε τσιφλίκι του, το Κεφαλοχώρι Μαυρέλι, παρ’ όλα που οι Οθωμανικοί Ιεροί νόμοι «Seri» ρητά το απαγορεύουν. Στις δόλιες πιέσεις και υποσχέσεις του, ο Παπαδήμος δεν δέχεται μα ούτε υποκύπτει. Γενναί–ος Ανδρείος και υπερήφανος όπως ήταν, βαδίζει προς στα Γιάννενα προσκληθείς από τον Αλή Πασά. Εκεί του γίνεται πιεστική, ελκυστι- κή πρόταση να συνηγορήσει για την μετατροπή του χωριού του Μαυρέλι σε τσιφλίκι. Αρνείται και με δόλο οδηγείται από τον απάνθρωπο και αιμοβόρο Αλή Πασά στον δια αγχόνης θάνατο, το 1786 μ.Χ. Είναι ο πρώτος Μαυρελίτης του δίνει την ζωή του υπέρ των πολλών. Για το χωριό και το έθνος.
-PHILLIPSON Γερμανός καθηγητής και περιηγητής είναι ο πρώτος ευρωπαίος που επισκέφτηκε τον τόπο μας το 1890.
-Πλαστήρας Νικόλαος. Επισκέφτηκε το χωριό μας, όταν ήταν ακόμη δεκανέας ελληνικού Στρατού.
-Κονδύλης Γεώργιος. Ως δεκανέας ελληνικού Στρατού .
-Σχινάς Νικάλαος ,ταγματάρχης Μηχανικού.
-Μελάς Παύλος .(Μίκης Ζέζας) το 1904.Και πολλοί ακόμη αξιωμα-τικοί στρατού επισκέπτονται το χωριό μας.[20]
Εθνική Αντίσταση .Το Μαυρέλι είναι «Ελεύθερη Ελλάδα». Υπηρε-τούν και έχουν αξιόλογες στρατιωτικές μονάδες διακεκριμένοι αξιω- ματικοί του Ελληνικού Στρατού. [21]
Μνημεία του Τόπου μας.
-Μετερίζι.. Ύψωμα 1381 μ, φυσικό σύνορο της αρχαίας ανοχύρωτης πόλης της Εστιαιώτιδας «ΜΟΝΔΑΙΑ» .Αναφορά κάνει ο γερμανός αρχαιολόγος FRIEDRIGH STAHLIN στο βιβλίο του«Das Hellenische
Thessalien» 1887, ανατύπωση Αμβούργου 1967.
-Δημοτικό Σχολείο. Λειτούργησε από το 1770 περίπου. Το σημερινό πέτρινο κτίριο του σχολείου είναι συνέχεια του πρώτου και κτίστηκε το 1926-28.
-Εκκλησία Κοιμήσεως Θεοτόκου. Κτίστηκε κατά το 1360-1400 πε-
ρίπου, συντηρήθηκε και υψώθηκε σύμφωνα με την παράδοση από τον αρματολό Αθανάσιο Βλαχάβα το 1770 περίπου.
-Σταθμός Χωριού. Κτίστηκε το 1880 περίπου και αποτελεί παρα- μεθόριο σύνορο κατά την προσάρτηση της Θεσσαλίας το 1881.
-Σταθμός Μετεριζιού υψόμετρο 1381 μ. διαλύθηκε. Ήταν ελληνικό παραμεθόριο φυλάκιο της ίδιας εποχής.
-Σταθμός Πυραμίδος. Υψωμ. 1407. Οθωμανικός σταθμός, παραμε- θόριο φυλάκιο της ιδίας εποχής .
-Ιστορικά Σπίτια και Χώροι. Είναι τα σπίτια που έμειναν και οι χώροι που πέρασαν αρκετοί, ή χρησιμοποιήθηκαν κατά καιρούς απ’όσους υπηρέτησαν στον Ελληνικό Στρατό από το 1881 έως και τον «Εμφύλιο Πόλεμο» .[22]
Ιδιαίτερα τονίζουμε τις πληροφορίες που αντλήσαμε από τα αρχεία της Γερμανικής «Βέρμαχ» που αναφέρεται σε συγκεκριμένη αλλά πολύ σημαντική δραστηριότητα κατοίκων και σπιτιών.
-Μάχες -Αψιμαχίες.
α) Αψιμαχία στο τοπωνύμιο «Μνημόρια» μεταξύ Κλεφτών -Αρματο-λών και Οθωμανών οι οποίοι έρχονται για να καταλάβουν το «Κεφαλ-χώρι Μαυρέλι την εποχή Αλή-Πασά. Η σύγκρουση κατά μαρτυρίες χωριανών ήταν μεγάλη, με αποτέλεσμα την καταστροφή των Οθω-μανών και την θέσπιση του ονόματος «Μνημόρια» στο προαναφερό-μενο τοπωνύμιο.[23]
β)Μάχες στα Καγκέλια και Κατσιούλη. «Την εβδόμην Απριλίου 1897 Μεγάλη Δευτέρα, άρχισε ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος. Οι Αξιωματικοί του ελληνικού στρατού: Ταγματάρχης Γεωργακόπουλος, Λοχαγός Ιωάννης Φραγκούλης, Ανθ/γός Ευάγγελος Μαγουλάς, Υπο/γός Παπου-
λας, Ανθ/γός Ρούσης ,Ανθ/γός Μαζαράκης Υπο/γός Νιταράκος», είναι
οι αξιωματικοί,οι οποίοι έμειναν στο τόπο μας και οι μονάδες τους ενεπλάκησαν στις μάχες κατά των Τούρκων, με αποτέλεσμα την ολοκ- ληρωτική νίκη και την φυγή των Τούρκων σε Δεσκάτη.
γ)Αψιμαχία στα Μελίσσια. Στην εξόρμηση απελευθέρωσης Ελασσό-νας και Δεσκάτης 4 Οκτωβρίου 1912, τμήμα τουρκικού στρατού με τις οικογένειες τους έχασαν τον δρόμο προς Δεσκάτη και βρέθηκαν στο χωριό μας στο τοπωνύμιο «Μελίσσια». Έγιναν όμως αντιληπτοί από Μαυρελίτες, συγκρούστηκαν και οι Τούρκοι αποδεκάτισμένοι, έφυγαν για Δεσκάτη, όπου ήταν και ο προορισμός τους.
δ) Αψιμαχία στο κέντρο του Χωριού. 9 Φεβρουαρίου 1944.Έγινε σύ-γκρουσι Γερμανών και Ελληνικού στρατού .Οι Γερμανοί διώχθηκαν από μονάδες της ΙΧ Μεραρχίας των Μάρκου Βαφειάδη και Κικίτσα.
ε) Αψιμαχία μεταξύ Δημοκρατικού και εθνικού Στρατού στο τοπωνύ-
μιο του χωριού μας Μαυρίλα «Καμένες Θημωνιές», στα πλαίσια των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων «ΚΕΚΡΩΨ».
-Διοικητικές Μεταβολές του οικισμού Μαυρέλι .
Προσάρτηση Θεσσαλίας 26 Ιουνίου 1881.(ΦΕΚ 53).
Ο Δήμος Τυμφαίων σχηματίστηκε με Β.Δ της 31ης Μαρτίου 1883 (ΦΕΚ 126. Το Δημοτικό Συμβούλιο με Δήμαρχο τον Στέργιο Πούλιο από το Μαυρέλι προτείνει να ονομαστεί Δήμος «Χασίων η Βλαχάβα» και για έμβλημα της σφραγίδας του, «το Βασιλικόν οικόσιμον». Ο αρχαιολόγος Παναγιώτης Ευστρατιάδης απέρριψε την πρόταση και έδωσε το όνομα «Τυμφαίων».[24]
261Α-31/8/1912.Σύσταση Κοινότητας με έδρα το οικισμό Μαυρέλι.
261Α-31/8/1912. Ο οικισμός Τσιούκα προσαρτάται στην κοινότητα Μαυρελίου.
66Α-22/3/1919. Ο οικισμός Τσιούκα, αποσπάται από την Κοινότητα και ορίζεται έδρα της Κοινότηας Τσιούκας.
296Α-30/11/1927.Ο οικισμός Αχελινάδα αποσπάται από την Κοινό- τητα Κονισκού και προσαρτάται στην Κοινότητα.
244Α-4/12/1997.Η Κοινότητα καταργείται και συνενούται με το Δήμο Τυμφαίων.
-Πληθυσμιακή Εξέλιξη του οικισμού Μαυρελίου.
1454 =22 οικίες, 1754 =10 οικογένειες ,1756 =10 οικ, 1765 =10 οικ.
1772= 9 οικ. 1820=10 οικίες, 1881=262 κατοίκους 1889=357κατ 1896=451, 1907=531 κατοίκους.
-Καθεστώς Ιδιοκτησίας.
«Οι οικισμοί: Μαυρέλι, Αχελινάδα, Λογγά, Γερακάρι, Κονισκός,Φλα-μπουρέσι , είναι «Χάσια»,δωρεές του Διοικητού του Σαντζακίου.
-«Περί ορισμού των ενοριών.
Του χωρίου Μαυρελίου, μετά του χωρίου Αχελινάδος εις μίαν.
Αθήνα 12 Ιανουαρίου 1912.
Ο Υπουργός ΑΠ. Γ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ.»
-Θεσμικές Γιορτές και Πανηγύρια.
α) 15 Αυγούστου, εορτή Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Το χωριό μας γιορτάζει .Έχει παραδοσιακό πανηγύρι, με χορό τραγούδι διασκέδαση
β)Αντάμωμα Συλλόγου των «Απανταχού ΜαυρελιωτώνΤρικάλων»
Γίνεται το πρώτο 10ήμερο του Ιουλίου με πολλά δρώμενα, χορό δια- σκέδαση, εκθέσεις ,διαγωνισμοί τραγουδιού και διάφορα αθλητικά.
γ) Αϊ-Λιά. 20 Ιουλίου. Γιορτάζει το εξωκκλήσι που βρίσκεται στο ύψωμα Μετερίζι. Γίνεται Θ. Λειτουργία, αρτοκλασία , δωρεάν μικρό- γεύμα και ολιγόωρος χορός.
δ) Απόδοσις Κοιμήσεως της Θεοτόκου. 23 Αυγούστου. Γίνεται ακριβώς το ίδιο, στο εξωκλήσι της Παναγίτσας που βρίσκεται κάτω στα αμπέλια.
ε) Και άλλες μικρό-γιορτές οργανώνονται από τους κατοίκους προκει-μένου να συναντηθούν και να διασκεδάσουν.
-Εκδρομές –Διαδρομές .Με αφετηρία το χωριό μας Μαυρέλι μπορεί κανείς να επισκεφτεί πάρα πολύ εύκολα τα Μετέωρα, Μέτσοβο, Τρίκαλα, Καλαμπάκα, Δεσκάτη, Γρεβενά, Λίμνη Πλαστήρα. Τα Τα Διάφορα πολύ ενδιαφέροντα χαραγμένα και αναγνωρισμένα «μονοπάτια» μπορεί επίσης να ακολουθήσει ο ενδιαφερόμενος και να επισκεφτεί τους τόπους που επιθυμεί..
-Διατροφή-Παραμονή. Όλα τακτοποιούνται κατόπιν συζητήσεως με τους έχοντας αυτήν την δυνατότητα και ευθύνη στο χωριού μας και είναι οι :Ταβέρνες-Καφενεία μας.
Ευχόμαστε: Καλώς ήλθατε στον χώρο μας, καλή Διαμονή. Και μην ξεχνάτε ότι στο ωραίο και ήσυχο Μαυρέλι υπάρχει πάντα μια «ανοιχτή» ανθρώπινη φιλική αγκαλιά, έτοιμη να σας δεχθεί……
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
[1] ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΙΣ Του απο31 Μαΐου 1909 β, περί συστάσεως επιτροπείας προς μελέτην των τοπωνυμιών της Ελλάδος και εξακρίβωσιν του ιστορ λόγω αυτών Γεωγραφική Διοικητική Πληθυσμιακή Εξέλιξις Ελλάδος Μ. Χουλιαράκη σελ
[2] Θεσσαλία Νικολάου Γεωργιαδου σελ 4
3Πρβλ και Τρ. Παπαζήσης Οδηγός Τρκάλων σελ 13 .Οικισμοί της Β.Δ Θεσσαλίας Βας.Σπανού σελ 18.
4 Γη και Γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την Τουρκοκρατίαν Δ.Κ Τσουποτού σελ 68. Ο Δ.Κ Τσουποτός είναι από το Βόλο και ασχολήθηκε πολύ με τον τόπο μας, γράφοντας σημαντικά ιστορικά γεγονότα ιδιαίτερα για την Θεσσαλική Γή και τους κατοίκους της,από αρχαιοτάτων χρόνων ακόμη.
5 Χρονογραφία Ηπείρου Π. Αραβαντινού σελ 194.
[6]Και παρά Βυζαντινοίς διάφοροι διατάξεις απηγόρευον την μετατροπή Μητροκωμιών (Κεφαλοχωρίων )εις Τσιφλίκια .Βασιλικών 55.
ΓΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΟΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣΣ Δ.Κ. Τσοποτού σελ 59.
[7]Προβλήματα Ιστορίας .Βυζαντινά Μεταβυζαντινά. Ελένης Μπιμπίκου-Αντωνιάδου σελ 206.Η Ελένη Αντωνιάδη Μπιμπίκου είναι διακεκριμένη
Καθηγήτρια σε Πανεπιστήμιο της Γαλλίας με σημαντικό ελληνικό έργο.
[8] ΓΗ και ΓΕΩΡΓΟΙ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δ.Κ.Τσοποτού σελ 62
[9]Προβλήματα Ιστορίας Βυζαντινά Μεταβυζαντινά Ε. Μπιμπίκου σ. 205, 206.
11 ΕΠΕΤΗΡΙΣ Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών έτος ΙΗ σελ 44.
[12] Βλπ. Π. Λιούφης ιστορία της Κοζάνης σελ14.
[13] Οι οικισμοί της ΒΔ Θεσσαλίας κατά την Τουρκοκρατίαν Βασιλείου Σπανού σελ 104
14 Χρονογραφία Ηπείρου Π. Αραβαντινού σελ 76.
[15] Προβ. Ιστορίας Βυζαντινά -Μεταβυζαντινά Ελένης Μπιμπίκου σελ 54.
[16] Χ.6844-1336 VI.Imperator Andronicus III
[17] Β.Κ.Σπανός .Οικισμοί της Β.Δ Θεσσαλίας κατά την Τουρκοκρατία.
18 Κώδικας αρ.201 της Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος .Μ.Χ Χαηζηϊωάννου σελ 140.
[18] Κώδικας αρ.201 της Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος Ζάμπορδας, Μ.Χ.
Χατζηϊωάννου σελ.140
19 Ενθυμήματα Στρατιωτικά 1821-1833.Νικολάου Κασαμούλη τομ 4ος σελ 81.
[20]ΜΑΥΡΕΛΙ ΧΑΣΙΩΝ Χρήστου Χλωρού σελ. 86-87.
19 ΜΑΥΡΕΛΙ ΧΑΣΙΩΝ Χρήστου Χλωρού σελ 87.89.
20 ΜΑΥΡΕΛΙ-ΧΑΣΙΩΝ. Χρήστου Χλωρού σελ 48-55
[23] Θάνος Χαρχαντής Δικηγόρος 1980 Αθήνα
[24] Β.Δ της 30ης Σεπτεμβρίου 1883 (ΦΕΚ 419 σελ 2357.